كتاب بارع مدخل احكام نجوم و طوالع از ابو نصر حسن بن على منجم قمى كه در حدود 346 يزدگردى مطابق با 367 هجرى يا كمى بعد از آن تأليف شده ، مصنف اول اين كتاب را ظاهرا به عربى نوشته و بعد خود آن را به فارسى درآورده است « 1 » . كتاب حدود العالم من المشرق الى المغرب كه در روزگار امير ابو الحارث محمد بن احمد از اميران آل فريغون در گوزگانان در 372

--> ص 1189 . ترجمهء تفسير طبرى اولين تفسيرى نيست كه به زبان فارسى فراهم آمده باشد پيش از آن ظاهرا محمد بن عبد الوهاب جبائى معتزلى ( 235 - 303 هجرى ) تفسيرى از قران به فارسى تأليف كرده بود ، رش : آدم متز ، الحضارة الاسلامية فى القرن الرابع الهجرى ( ترجمهء عربى ) ج 1 ص 332 . قاهره 1940 م . چون در تأليف يا ترجمهء اين تفسيرها كه ظاهرا عده آنها بسيار بوده اغلب سعى صاحبان آنها اين بود كه با حفظ معانى كلمات قرآن با كمال امانت و دقت و رعايت جانب ديندارى معادلهائى در زبان فارسى براى آنها بجويند ترتيب گردآوردن آنها تأثير مهم و قابل ملاحظه‌اى در بسط و توسعه زبان فارسى داشته و مىتواند داشته باشد ولى حيف كه اين آثار پر ارج زبان فارسى چنان كه بايد مورد توجه واقع نشده و تا كنون بچاپ نرسيده است . ( 1 ) - يك نسخه از اين كتاب در كتابخانهء ملى برلين بنشان « 101 MQ » محفوظست كه ناقص و داراى سقط بسيار است . از متن عربى آن هم كه كامل‌تر است در همان كتابخانه نسخه‌اى موجود است ، رش : روزنامهء كاوه دورهء جديد سال اول شمارهء 7 ص 6 - 7 و حاشيهء 1 ص 7 ؛ فهرست نسخ خطى كتابخانهء برلن تأليف اهلوارد شمارهء 5661 ؛ مجلهء ايرانشهر سال اول ص 346 ؛ مجلهء شرق دورهء اول شمارهء دوم ص 94 ؛ ترجمهء تاريخ قم ص 8 و 145 ؛ آقاى سيد جلال الدين طهرانى ، گاهنامهء سال 1311 شمسى ص 155 ؛ حاج خليفه در كشف الظنون ستون 1642 روايت عربى آن را كه در 357 هجرى تأليف شده ، مشتمل بر پنج مقاله و 64 فصل ذكر كرده است .